งานสารบรรณของหน่วยงานราชการ
งานสารบรรณของหน่วยงานราชการไม่ได้อ้างอิงแค่ระเบียบฉบับเดียว แต่มีความเกี่ยวข้องกับกฎหมายและระเบียบหลายฉบับที่ต้องใช้งานประกอบกัน เพื่อให้ครอบคลุมทั้งรูปแบบเอกสาร การจัดการข้อมูล สิทธิการเข้าถึง และการปรับตัวสู่ยุครัฐบาลดิจิทัล (Digital Government)
โดยเรียบเรียงลำดับเหตุการณ์การออกระเบียบ การแก้ไขเพิ่มเติม และเนื้อหาสำคัญของระเบียบต่างๆ ตามลำดับเวลา (Chronological Order) ได้ดังนี้
สถานะ: เป็นระเบียบฉบับหลัก (ฉบับแรกเริ่มของชุดนี้)
เรื่อง: เป็นระเบียบแม่บทที่วางรากฐานและกำหนดมาตรฐานของ "หนังสือราชการ" และ "งานสารบรรณ" ของไทย ทั้งหมด ไม่ว่าจะเป็นประเภทของหนังสือราชการ รูปแบบกระดาษตราครุฑ บันทึกข้อความ ขั้นตอนการรับ-ส่ง การจัดเก็บ อายุการเก็บรักษา ไปจนถึงหลักเกณฑ์การทำลายเอกสารราชการ
สถานะ: เป็นระเบียบฉบับหลัก (แยกต่างหากจากงานสารบรรณปกติ)
เรื่อง: กำหนดหลักเกณฑ์และวิธีการในการรักษาความปลอดภัยของข้อมูลข่าวสารหรือเอกสารราชการที่มีผลกระทบต่อความมั่นคงหรือผลประโยชน์ของรัฐ โดยมีการแบ่งชั้นความลับ (ลับ ลับมาก ลับที่สุด) รวมถึงวิธีปฏิบัติเมื่อต้องส่งเอกสาร หรือข้อกำหนดในกรณีที่ความลับรั่วไหล
สถานะ: เป็นการ แก้ไขเพิ่มเติม ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 (ฉบับหลัก)
เรื่อง: ในยุคนี้เริ่มมีเทคโนโลยีสารสนเทศเข้ามา จึงมีการแก้ไขระเบียบเพื่อรองรับ "ระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์" เป็นครั้งแรก โดยเปิดช่องให้หน่วยงานราชการสามารถใช้ระบบเครือข่ายคอมพิวเตอร์ในการรับ-ส่ง และเก็บรักษาหนังสือราชการได้ เพื่อความรวดเร็วและมีประสิทธิภาพมากขึ้น
สถานะ: เป็นการ แก้ไขเพิ่มเติม ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526
เรื่อง: เป็นการปรับปรุงระเบียบเพิ่มเติมเกี่ยวกับการกำหนดมาตรฐานกระดาษที่ใช้ พิมพ์อักษรไทย (Font TH Sarabun) รวมถึงปรับปรุงองค์ประกอบและอำนาจหน้าที่ของคณะกรรมการที่ดูแลด้านงานสารบรรณให้ทันสมัย สอดคล้องกับสภาพสังคมและการบริหารงานภาครัฐที่เปลี่ยนแปลงไป
สถานะ: เป็นการ แก้ไขเพิ่มเติม ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526
เรื่อง: เป็นการยกระดับสู่ "รัฐบาลดิจิทัล" อย่างเป็นรูปธรรม กำหนดให้ส่วนราชการ "ต้อง" ใช้ระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์เป็นหลัก (Default) ในการติดต่อราชการ (ยกเว้นเรื่องที่เป็นความลับตาม พ.ศ. 2544) รองรับการใช้ไปรษณีย์อิเล็กทรอนิกส์ (E-mail) และ ลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ (e-Signature) ให้มีผลทางกฎหมายสมบูรณ์เทียบเท่าการเซ็นบนกระดาษ เพื่อลดระยะเวลาและลดการใช้กระดาษ
สรุปใจความสำคัญ: ระเบียบงานสารบรรณ มีแกนหลักคือ " ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ" โดยมีฉบับปี พ.ศ. 2526 เป็นแกนกลาง และมีการออก ฉบับที่ 2 (ปี 2548), ฉบับที่ 3 (ปี 2560) และฉบับที่ 4 (ปี 2564) เพื่อแก้ไขปรับปรุงฉบับหลักให้ก้าวทันเทคโนโลยี จากยุคกระดาษ เปลี่ยนผ่านสู่ยุคเอกสารอิเล็กทรอนิกส์ (e-Document) และรองรับรัฐบาลดิจิทัลอย่างเต็มรูปแบบ ควบคู่ไปกับระเบียบว่าด้วยการรักษาความลับทางราชการ
ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 (และที่แก้ไขเพิ่มเติมถึงฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564) เป็นคู่มือหลักที่กำหนดรูปแบบหนังสือราชการทั้ง 6 ชนิด การรับ-ส่ง การจัดเก็บ การยืม ไปจนถึงการทำลายเอกสาร โดยฉบับล่าสุดได้เพิ่มหมวด "สารบรรณอิเล็กทรอนิกส์" เพื่อให้ครอบคลุมการปฏิบัติงานทางระบบดิจิทัล อีเมล และลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์
แหล่งอ้างอิง (ไฟล์ PDF จากสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ): https://www.nat.go.th/กฎหมาย/ระเบียบ (หน้านี้รวมระเบียบงานสารบรรณทุกฉบับ)
พระราชบัญญัติข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ. 2540 กฎหมายนี้เชื่อมโยงกับงานสารบรรณในด้านการจัดเก็บและเปิดเผยเอกสาร กำหนดว่าเอกสารใดเปิดเผยต่อประชาชนได้ หรือเอกสารใดต้องสงวนไว้ รวมถึงกำหนดกรอบเวลาการเก็บเอกสารสำคัญก่อนส่งมอบให้หอจดหมายเหตุแห่งชาติ
แหล่งอ้างอิง (เว็บไซต์สำนักงานคณะกรรมการข้อมูลข่าวสารของราชการ): http://www.oic.go.th/web2017/law.htm
ระเบียบว่าด้วยการรักษาความลับของทางราชการ พ.ศ. 2544 (และที่แก้ไขเพิ่มเติม) เป็นระเบียบที่ใช้ควบคุม "ชั้นความลับ" ของเอกสารในงานสารบรรณ (ลับ, ลับมาก, ลับที่สุด) ซึ่งจะมีขั้นตอนการแพ็คซอง การจัดส่ง การประทับตรา และการเก็บรักษาที่เข้มงวดกว่าปกติ
แหล่งอ้างอิง (เว็บไซต์สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ): https://www.nat.go.th/กฎหมาย/ระเบียบ
พระราชบัญญัติการปฏิบัติราชการทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ. 2565 กฎหมายใหม่ที่มีผลกระทบต่องานสารบรรณอย่างมาก เพราะบังคับให้ส่วนราชการ "ต้อง" รองรับการติดต่อและรับ-ส่งเอกสารกับประชาชนและระหว่างหน่วยงานด้วยกันเองผ่านช่องทางอิเล็กทรอนิกส์
แหล่งอ้างอิง (เว็บไซต์ราชกิจจานุเบกษา): http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2565/A/063/T_0001.PDF
พระราชบัญญัติว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ. 2544 (และที่แก้ไขเพิ่มเติม) กฎหมายที่เป็นรากฐานรับรองความมีผลผูกพันทางกฎหมายของ "เอกสารอิเล็กทรอนิกส์" และ "ลายมือชื่ออิเล็กทรอนิกส์ (e-Signature)" ทำให้การอนุมัติหนังสือราชการผ่านระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ มีความชอบด้วยกฎหมายเทียบเท่าการเซ็นบนกระดาษ
แหล่งอ้างอิง (เว็บไซต์สำนักงานพัฒนาธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ - ETDA): https://www.etda.go.th/th/Laws/Laws-and-Standards/1.aspx
ข้อแนะนำเพิ่มเติม: ในการใช้อ้างอิงทางกฎหมายเพื่อการปฏิบัติราชการจริง หากต้องการดูเนื้อหากฎหมายที่มีการ "ปรับปรุงแก้ไขรวมเป็นฉบับปัจจุบัน (Update)" แล้ว แนะนำให้เข้าไปสืบค้นชื่อกฎหมายนั้นๆ ในเว็บไซต์ของ สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา (www.krisdika.go.th)